เช็กอาการต้องระวังของ “โรคตับแข็ง” ตัวการร้ายทำลายตับ

โรคตับแข็ง (Liver Cirrhosis) คือภาวะที่ตับเกิดการอักเสบเรื้อรังจนกลายเป็นพังผืดและเนื้อเยื่อแผลเป็น ทำให้ตับทำงานลดลงและเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งตับ สาเหตุหลักเกิดจากไวรัสตับอักเสบบีและซี การดื่มแอลกอฮอล์ รวมถึงภาวะไขมันพอกตับ โดยอาการของตับแข็งในระยะแรกมักไม่แสดงออกชัดเจน แต่สามารถตรวจวินิจฉัยความรุนแรงได้แม่นยำด้วยเทคโนโลยี ไฟโบรสแกน (FibroScan) เพื่อประเมินระดับพังผืดในเนื้อตับโดยไม่ต้องเจาะตับ

นอกจากเรื่องของไขมันพอกตับ ยังมีสาเหตุอื่นที่ก่อให้เกิดภาวะตับแข็งได้อีกเช่นกัน โดยสาเหตุที่มักพบได้บ่อยก็คือ ไวรัสตับอักเสบบี ไวรัสตับอักเสบซี และการดื่มแอลกอฮอล์ ซึ่งเป็นสาเหตุหลักที่ทำให้เกิดโรคตับแข็ง และเมื่อตับเข้าสู่ภาวะนี้จะเสี่ยงทำให้เกิดมะเร็งตับได้ โดยในระยะแรกมักจะไม่แสดงอาการ เพราะตับถือว่าเป็นอวัยวะใหญ่ที่สุดในร่างกาย หากเริ่มมีอาการที่ชัดเจน อาจบ่งบอกได้ว่าเนื้อตับได้รับความเสียหายไปเกินกว่า 80 เปอร์เซ็นต์แล้ว

โรคตับแข็ง คืออะไร ?

โรคตับแข็ง (Liver Cirrhosis) คือภาวะที่เนื้อเยื่อตับปกติถูกทำลายจากการอักเสบเรื้อรัง จนกลายเป็นพังผืด หรือเนื้อเยื่อแผลเป็นจำนวนมาก โดยพังผืดเหล่านี้จะเข้าไปขัดขวางการไหลเวียนของเลือดที่ไปเลี้ยงเซลล์ตับ ทำให้เซลล์ตับค่อย ๆ ตายไป ตับจึงทำงานได้ลดลง ผิดรูป และแข็งตัวขึ้น ซึ่งในระยะที่ตับแข็งเต็มรูปแบบแล้ว เนื้อตับจะไม่สามารถย้อนกลับมาเป็นปกติได้ ส่งผลกระทบต่อระบบการกรองสารพิษ การสร้างโปรตีน และการแข็งตัวของเลือด

> กลับสารบัญ

โรคตับแข็งมีอาการอย่างไร ?

ตับแข็ง เป็นผลมาจากเนื้อเยื่อตับถูกทำลายจากหลายสาเหตุต่อเนื่องเป็นระยะเวลานาน ทำให้เกิดตับอักเสบเรื้อรัง เกิดพังผืดในเนื้อตับ ถ้าไม่ได้รับการรักษาที่เหมาะสมจะกลายเป็นตับแข็งในที่สุด สำหรับการสังเกตโรคตับแข็งและอาการที่เกิดขึ้น สามารถแบ่งออกเป็น 2 ระยะตามความรุนแรง ดังนี้

ระยะเริ่มแรก

ผู้ป่วยมักไม่มีอาการ หรือมีอาการทั่วไปที่ไม่จำเพาะเจาะจง เช่น

• อ่อนเพลีย เหนื่อยง่าย
• เบื่ออาหาร น้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ
• รู้สึกแน่นท้อง หรือมีอาการท้องอืดหลังทานอาหาร

ระยะที่แสดงอาการชัดเจน

เมื่อตับเสียหายอย่างรุนแรงและทำงานไม่ได้ จะเริ่มมีอาการดังนี้

• ดีซ่าน : ตาเหลือง ตัวเหลือง
• ท้องมาน : มีน้ำสะสมในช่องท้องจนพุงโลแต่ตัวผอม
• นิ้วปุ้ม : ปลายนิ้วมือหนาและกว้างขึ้น
• อาการทางผิวหนัง : มีเส้นเลือดฝอยกระจายคล้ายใยแมงมุมบริเวณหน้าอก หรือไหล่
• ภาวะเลือดออกง่าย : มีรอยเขียวช้ำตามตัวง่าย หรือเลือดออกตามไรฟัน
• ภาวะแทรกซ้อนรุนแรง : อาเจียนเป็นเลือดสด หรืออุจจาระสีดำสนิท

> กลับสารบัญ

โรคตับแข็งมีกี่ระยะ ?

ในการประเมินความรุนแรง แพทย์จะใช้ระบบที่เรียกว่า Child-Pugh Score เพื่อจำแนกระยะของโรคตับแข็ง โดยพิจารณาจากดัชนีชี้วัดทางร่างกายและผลเลือดรวม 5 ปัจจัย ได้แก่ ค่าการแข็งตัวของเลือด (INR), ค่าโปรตีนอัลบูมิน, ค่าสารเหลือง (Bilirubin), อาการท้องมาน และอาการทางสมอง โดยแบ่งเป็น 4 ระยะ ดังนี้

• ระยะที่ 1: Fatty Liver (ไขมันเริ่มสะสม) ระยะแรกเริ่มที่มีไขมันเข้าไปแทรกซึมในเนื้อตับ โดยยังไม่มีอาการอักเสบหรือสิ่งผิดปกติแสดงออกมา
• ระยะที่ 2: Liver Inflammation (ตับเริ่มอักเสบ) ตับเริ่มมีกระบวนการอักเสบ หากปล่อยทิ้งไว้โดยไม่รักษาเกิน 6 เดือน จะขยับเข้าสู่ภาวะตับอักเสบเรื้อรัง
• ระยะที่ 3: Liver Fibrosis (เกิดพังผืด) เนื้อตับถูกทำลายจากการอักเสบที่รุนแรงและต่อเนื่อง ส่งผลให้เกิดพังผืดสะสมในตับมากขึ้น
• ระยะที่ 4: Cirrhosis & Complications (ตับแข็งและภาวะแทรกซ้อน) เซลล์ตับเสียหายอย่างรุนแรงจนตับทำงานผิดปกติ นำไปสู่ภาวะตับแข็ง ตับวาย และเพิ่มความเสี่ยงในการเกิดมะเร็งตับ

ซึ่งนอกจากการแบ่งตามคะแนนแล้ว แพทย์ยังแบ่งกลุ่มผู้ป่วยตามลักษณะอาการทางคลินิก เพื่อวางแผนการรักษาที่เหมาะสม ดังนี้

ภาวะตับแข็งระยะเริ่มแรก (Compensated Cirrhosis)

คือระยะที่ตับเริ่มแข็งและมีพังผืดเกิดขึ้นแล้ว แต่เซลล์ตับส่วนที่เหลือยังสามารถทำงานทดแทนได้ โดยผู้ป่วยมักไม่มีอาการ หรือมีอาการน้อยมาก เช่น อ่อนเพลียเล็กน้อย ถือเป็นระยะที่สำคัญที่สุด เพราะหากตรวจพบและรักษาที่ต้นเหตุ จะสามารถหยุดการดำเนินของโรคไม่ให้แย่ลงได้

ภาวะตับแข็งระยะท้ายหรือระยะมีภาวะแทรกซ้อน (Decompensated Cirrhosis)

คือระยะที่ตับเสียหายอย่างหนักจนไม่สามารถทำงานชดเชยได้อีกต่อไป ส่งผลให้เกิดภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงตามมา โดยผู้ป่วยจะเริ่มแสดงอาการชัดเจน เช่น ท้องมาน ดีซ่าน อาเจียนเป็นเลือด หรือมีอาการ เบลอ สับสนทางสมอง เนื่องจากตับไม่สามารถกรองของเสียได้ โดยผู้ป่วยในระยะนี้มีความเสี่ยงต่อภาวะตับวายและมะเร็งตับสูงมาก จึงจำเป็นต้องได้รับการดูแลจากแพทย์เฉพาะทางอย่างใกล้ชิด และในบางรายอาจต้องพิจารณาการปลูกถ่ายตับเพิ่มเติม

> กลับสารบัญ

ปัจจัยเสี่ยงตับแข็ง

สาเหตุหลักที่ทำให้เกิดโรคตับแข็ง คือภาวะไขมันพอกตับ ซึ่งทำให้เกิดตับอักเสบเรื้อรัง จนอาจกลายเป็นตับแข็งได้ รวมไปถึงการเป็นไวรัสตับอักเสบบี ไวรัสตับอักเสบซี การดื่มแอลกอฮอล์ และยังมีปัจจัยเสี่ยงอื่นร่วมด้วย เช่น

• โรคเนื้อเยื่อสะสมธาตุเหล็กผิดปกติ
• โรควิลสัน ซึ่งเกิดจากการมีการสะสมทองแดงมากเกินไปในตับ
• ภาวะท่อน้ำดีอุดตัน ทำให้น้ำดีที่ไหลย้อนกลับไปที่ตับส่งผลทำลายเนื้อตับจนเป็นตับแข็งได้
• การรับประทานยาบางชนิดติดต่อกันเป็นเวลานาน
• การได้รับสารพิษบางชนิด
• ภาวะหัวใจล้มเหลวหลายครั้งติดต่อกัน

> กลับสารบัญ

จะรู้ได้อย่างไรว่ามีโอกาสเป็นตับแข็งหรือไม่

ต้องทำการตรวจถึงความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้น เช่น มีภาวะไขมันพอกตับหรือไม่ เป็นไวรัสตับอักเสบบี ไวรัสตับอักเสบซีหรือไม่ ดื่มเหล้าประจำหรือไม่ ซึ่งส่วนใหญ่ผู้ป่วยระยะแรกจะไม่มีอาการใด โดยมักตรวจพบ หรือทราบได้จากการตรวจสุขภาพประจำปี เช่น มีค่าตับผิดปกติ ตรวจพบว่ามีไวรัสตับอักเสบบี มีไวรัสตับอักเสบซี หรือมีไขมันพอกตับ ซึ่งคนไข้กลุ่มนี้มีโอกาสพัฒนาเป็นตับแข็งได้ อย่างไรก็ตามหากจัดอยู่ในกลุ่มเสี่ยง อาจต้องคอยหมั่นตรวจเช็กตับ รวมถึงการอัลตราซาวด์ตับเป็นระยะด้วยเช่นกัน เพื่อจะได้เฝ้าระวังการเกิดมะเร็งตับ

> กลับสารบัญ

ตรวจพังผืดในตับด้วย “ไฟโบรสแกน”

ปัจจุบันการตรวจหาภาวะตับแข็งและพังผืดในตับมีความก้าวหน้าไปมาก โดยมีการใช้เทคโนโลยี “ไฟโบรสแกน” (Fibro Scan) เป็นส่วนที่ช่วยวินิจฉัยภาวะตับแข็ง และช่วยดูในเรื่องไขมันในตับ ทำให้แพทย์สามารถประเมินความรุนแรงของโรคได้อย่างแม่นยำและปลอดภัย โดยไม่ต้องใช้วิธีการเจาะเนื้อตับออกมาดูเหมือนในอดีต

วิธีการตรวจและระยะเวลา

การตรวจไฟโบรสแกน ผู้ป่วยจะนอนหงายและยกแขนขวาขึ้นเหนือศีรษะ เพื่อให้แพทย์ หรือเจ้าหน้าที่ใช้หัวตรวจวางลงบนผิวหนังบริเวณชายโครงขวา ซึ่งเป็นตำแหน่งของตับ จากนั้นเครื่องจะส่งคลื่นความถี่ต่ำเข้าไปในเนื้อตับเพื่อวัดความเร็วของคลื่นสะท้อนกลับ โดยใช้เวลาในการตรวจเพียง 5 - 10 นาที เท่านั้น

• การเตรียมตัว : ผู้ป่วยต้องงดอาหารและน้ำอย่างน้อย 4 ชั่วโมง ก่อนเข้ารับการตรวจ เพื่อผลลัพธ์ที่แม่นยำที่สุด

ค่าที่บ่งบอกระยะพังผืดในตับ (F0 - F4)

ผลการตรวจไฟโบรสแกนจะวัดออกมาเป็นค่าความแข็งของตับ (Liver Stiffness) หน่วยเป็นกิโลปาสคาล (kPa) ซึ่งสามารถแบ่งระยะของพังผืดได้ดังนี้

• F0 - F1 ค่าระหว่าง 2-7 kPa : ตับปกติ ไม่มีพังผืด หรือมีเล็กน้อย
• F2 ค่าระหว่าง 7-9.5 kPa : มีพังผืดในระดับปานกลาง มีพังผืดกระจายตัวมากขึ้น
• F3 ค่าระหว่าง 9.5-12.5 kPa : มีพังผืดในระดับรุนแรง เนื้อตับเริ่มถูกทำลายมาก
• F4 ค่าตั้งแต่ 12.5 kPa ขึ้นไป : เข้าสู่ภาวะโรคตับแข็ง

> กลับสารบัญ

ตับแข็งอันตรายไหม ? ศึกษาภาวะแทรกซ้อนที่ต้องระวัง

หลายคนสงสัยว่าตับแข็งอันตรายไหม ? คำตอบคืออันตรายถึงชีวิต โดยเฉพาะหากปล่อยจนถึงระยะสุดท้าย เพราะอาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อน ดังนี้

• เส้นเลือดโป่งพองในหลอดอาหาร : ทำให้เกิดอาการอาเจียนเป็นเลือดรุนแรงจนช็อกได้
• ภาวะท้องมานและติดเชื้อ : น้ำในท้องอาจเกิดการติดเชื้อแบคทีเรียได้ง่าย
• ภาวะทางสมอง : เนื่องจากตับไม่สามารถกรองของเสียออกได้ ทำให้ผู้ป่วยสับสน เพ้อ หรือหมดสติ
• มะเร็งตับ (HCC) : ตับแข็งเป็นปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้เกิดมะเร็งตับ
• ตับวายและระบบไตล้มเหลว : เมื่อตับหยุดทำงาน ระบบอื่น ๆ ในร่างกายจะล้มเหลวตามไปด้วย

> กลับสารบัญ

โรคตับแข็งรักษาหายไหม ?

สำหรับคำถามที่ว่าโรคตับแข็งรักษาหายไหม คำตอบทางการแพทย์จะขึ้นอยู่กับว่าตับได้รับความเสียหายไปมากน้อยเพียงใดในขณะที่ตรวจพบ

• ระยะก่อนตับแข็ง (พังผืดระดับ F1-F3) : ในระยะนี้เนื้อตับยังไม่มีการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างที่ถาวร หากรักษาที่ต้นเหตุอย่างรวดเร็วก็มีโอกาสที่พังผืดจะลดลงและเซลล์ตับจะฟื้นฟูกลับมาดีขึ้นได้
• ระยะตับแข็งสมบูรณ์ (พังผืดระดับ F4) : ในระยะนี้เนื้อตับกลายเป็นแผลเป็นและแข็งตัวอย่างถาวรแล้ว จึงไม่สามารถรักษาให้เนื้อตับกลับมานิ่มเหมือนเดิมได้ แต่การรักษาจะเน้นไปที่การหยุดยั้งไม่ให้โรคดำเนินไปสู่ภาวะตับวาย รวมถึงป้องกันการเกิดมะเร็งตับ
• ระยะตับวาย หรือระยะสุดท้าย : เมื่อตับไม่สามารถทำงานชดเชยได้อีกต่อไป การรักษาด้วยยาอาจไม่เพียงพอและต้องพิจารณาการปลูกถ่ายตับ (Liver Transplantation) เพื่อรักษาชีวิตผู้ป่ว

แนวทางการรักษาตามสาเหตุ

การรักษาที่มีประสิทธิภาพที่สุดคือการกำจัดต้นเหตุที่ทำให้ตับอักเสบ เพื่อหยุดการสร้างพังผืดใหม่ โดยมีแนวทางดังนี้

• รักษาไวรัสตับอักเสบบีและซี : การรับยาต้านไวรัสอย่างสม่ำเสมอตามคำแนะนำของแพทย์ เพื่อลดปริมาณไวรัสและหยุดการทำลายเซลล์ตับเรื้อรัง
• งดดื่มแอลกอฮอล์โดยเด็ดขาด : สำหรับผู้ป่วยที่มีสาเหตุมาจากการดื่มแอลกอฮอล์ การหยุดดื่มทันทีจะช่วยลดการอักเสบและช่วยให้ตับส่วนที่ยังเหลืออยู่ทำงานได้ดีขึ้นอย่างเห็นได้ชัด
• รักษาภาวะไขมันพอกตับ : เน้นการควบคุมอาหารที่มีน้ำตาลและไขมันสูง ร่วมกับการออกกำลังกายเพื่อลดไขมันสะสมในตับ ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของตับอักเสบในปัจจุบัน
• การใช้ยารักษาภาวะแทรกซ้อน : เช่น การใช้ยาขับปัสสาวะเพื่อลดอาการท้องมานหรือบวมน้ำ, การใช้ยาเพื่อช่วยลดค่าแอมโมเนียในกระแสเลือดเพื่อป้องกันอาการทางสมอง เป็นต้น

การดูแลตัวเองเมื่อเป็นตับแข็ง

การดูแลสุขภาพอย่างเคร่งครัดช่วยชะลอความเสื่อมของตับและลดการเกิดภาวะแทรกซ้อนได้ ดังนี้

• การฉีดวัคซีน : ตรวจหาภูมิคุ้มกันและฉีดวัคซีนป้องกันไวรัสตับอักเสบเอ (HAV) และบี (HBV) เพื่อป้องกันการอักเสบซ้ำซ้อนซึ่งอาจทำให้ตับวายเฉียบพลัน
• โภชนาการ : พักผ่อนให้เพียงพอ รับประทานอาหารที่มีโปรตีนในปริมาณที่เหมาะสมตามคำแนะนำของแพทย์เพื่อซ่อมแซมส่วนที่สึกหรอ
• จำกัดโซเดียม : หากมีอาการขาบวม หรือท้องมาน ควรจำกัดเกลือและงดอาหารรสเค็มจัดเพื่อลดการสะสมของน้ำในร่างกาย
• งดของดิบ : หลีกเลี่ยงอาหารสุก ๆ ดิบ ๆ โดยเฉพาะอาหารทะเล เนื่องจากผู้ป่วยตับแข็งเสี่ยงต่อการติดเชื้อแบคทีเรียในกระแสเลือดรุนแรงกว่าคนปกติ
• ติดตามผล : พบแพทย์เพื่อเจาะเลือดและอัลตราซาวด์สม่ำเสมอทุก 6 เดือน เพื่อเฝ้าระวังการเกิดมะเร็งตับ

> กลับสารบัญ

วิธีป้องกันโรคตับแข็ง

หัวใจสำคัญของการมีตับที่แข็งแรงคือการป้องกันก่อนที่จะเกิดความเสียหาย โดยมีแนวทางปฏิบัติดังนี้

• ตรวจสุขภาพประจำปี : โดยเฉพาะการตรวจการทำงานของตับ เพื่อค้นหาความผิดปกติในระยะเริ่มแรก
• ฉีดวัคซีนป้องกัน : ป้องกันไวรัสตับอักเสบบี (HBV) ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของตับอักเสบเรื้อรัง
• คัดกรองไวรัสตับอักเสบซี : หากมีความเสี่ยงควรตรวจคัดกรอง เนื่องจากปัจจุบันมีนวัตกรรมยารักษาไวรัสตับอักเสบซีให้หายขาดได้
• ควบคุมน้ำหนัก : ป้องกันภาวะไขมันพอกตับด้วยการออกกำลังกายและเลือกรับประทานอาหารที่มีประโยชน์
• งดเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ : เพื่อลดการสะสมสารพิษที่ทำลายเซลล์ตับโดยตรง
• ระวังการใช้ยาและสมุนไพร : ไม่ซื้อยา หรือผลิตภัณฑ์เสริมอาหารมาทานเองติดต่อกันเป็นเวลานานโดยไม่ผ่านการปรึกษาแพทย์ หรือเภสัชกร

> กลับสารบัญ

ตรวจและรักษาโรคตับแข็ง ที่ศูนย์ทางเดินอาหารและตับ โรงพยาบาลนครธน

หากตรวจพบความเสี่ยง หรือมีความกังวลเรื่องสุขภาพตับ ศูนย์ทางเดินอาหารและตับ โรงพยาบาลนครธน พร้อมดูแลรักษาโรคตับ ด้วยทีมอายุรแพทย์เฉพาะทางที่เชี่ยวชาญและเทคโนโลยีการวินิจฉัยที่แม่นยำ เช่น FibroScan เพื่อประเมินพังผืดและความแข็งของตับโดยไม่ต้องเจาะตับ มั่นใจได้ด้วยแผนการรักษาที่ตรงจุด เพื่อให้สามารถกลับมาใช้ชีวิตได้อย่างมั่นใจและห่างไกลจากภาวะตับแข็ง

เวลาทำการ ศูนย์ทางเดินอาหารและตับ โรงพยาบาลนครธน

• เปิดบริการทุกวัน จันทร์-อาทิตย์ เวลา 08.00-20.00 น.

สถานที่ตั้ง

• ศูนย์ทางเดินอาหารและตับ โรงพยาบาลนครธน ชั้น 10

ช่องทางติดต่อศูนย์ทางเดินอาหารและตับ โรงพยาบาลนครธน

• Facebook Fanpage: Nakornthon Hospital
• LINE Official: @nakornthon
• Tel: 02-450-9999 ต่อ 1390-1392

> กลับสารบัญ